تنگه هرمز، اورانیوم و یک تماس، همهچیز را به هم زد | آیا پرونده مذاکره ایران و آمریکا بسته شد؟
رویداد۲۴ | لیلا فرهادی- ایالات متحده و ایران در جریان مذاکرات طولانی روز شنبه در پاکستان به هیچ توافقی دست پیدا نکردند. بنبست در این گفتوگوها، آتشبس دو هفتهای مورد توافق در ساعت ۳ بامداد روز چهارشنبه ۱۹ فروردین را در وضعیت نامشخص قرار داده و احتمال ازسرگیری و تشدید جنگ را افزایش داده است. سوال اینجاست که آیا پرونده دیپلماسی در اسلام آباد بسته شد و باید منتظر ساعت ۳ بامداد روز ۲ اردیبهشت و پایان توقف دو هفتهای جنگ با صدای اولین توپ دشمن باشیم؟
در اسلام آباد چه گذشت؟
روز شنبه بالاخره بعد از ساعتها کش و قوس، حوالی ساعت ۴ بعد از ظهر به وقت ایران و حوالی ساعت ۱:۳۰ به وقت پاکستان مذاکرات میان ایران و آمریکا آغاز شد. این مذاکرات از همان ابتدا به صورت سه جانبه، در یک اتاق و به صورت مستقیم انجام شد. هیات بلندمرتبه و نسبتا بزرگ ایرانی با ۸۶ کارشناس و فعال رسانهای به اسلام آباد رفته بود تا ظاهرا به یک توافق برسد. طرف آمریکایی هم با بلندپایهترین مقام آمریکا بعد از رئیس جمهور در این نشست حاضر شد تا جدیت خود را نشان دهد.
حوالی ساعت ۶ بعد از ظهر به وقت ایران، خبرهای مثبت دیگری به گوش رسید؛ هیاتهای کارشناسی به محل مذاکره گسیل شده بودند و به نظر میرسید مذاکرات از سطح کلان، وارد جزییات شده است. این خبر خوبی بود.
مذاکره تا ساعت ۳:۴۰ دقیقه بامداد روز یکشنبه به وقت پاکستان ادامه پیدا کرد، اما ناگهان جی دی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا و رئیس هیات آمریکایی مقابل دوربینها ظاهر شد و از پایان بی نتیجه مذاکرات بعد از ۲۱ ساعت گفتوگو خبر داد!
دو طرف چه گفتند؟
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، اعلام کرد که دو طرف طی ۲۵ ساعت «گفتوگوهای اساسی» داشتهاند، اما نتوانستهاند اختلافات را برطرف کنند.
او تأکید کرد: «این خبر برای ایران بسیار بدتر از آن است که برای آمریکا بد باشد. ما بهوضوح خطوط قرمز خود را مشخص کردهایم… و آنها تصمیم گرفتند شروط ما را نپذیرند.»
ونس گفت آمریکا بهدنبال یک «تعهد مثبت و بلندمدت» از سوی ایران است مبنی بر اینکه بهدنبال سلاح هستهای یا ابزار لازم برای تولید سریع آن نرود. او افزود: «هنوز چنین چیزی ندیدهایم، اما امیدواریم که ببینیم.»
ونس همچنین مدعی شد که آمریکا «بسیار انعطافپذیر و همراه» بوده و با «حسن نیت» مذاکره کرده، اما پیشرفت قابلتوجهی حاصل نشده است.
او بلافاصله پس از یک کنفرانس خبری چهار دقیقهای، اسلامآباد را به مقصد واشینگتن ترک کرد.
اولین واکنش ایران را اسماعیل بقایی، سخنگوی وزیر خارجه نشان داد؛ بقایی گفت «در مورد برخی مسائل به تفاهم رسیدیم، اما در مورد ۲-۳ موضوع مهم، دیدگاهها فاصله داشت و در نهایت گفتوگوها منجر به توافق نشد.»ی همچنین اشاره کرد که این دور از مذاکرات طولانیترین دور مذاکرات در یک سال گذشته بوده و مجموعاً ۲۴ یا ۲۵ ساعت به طول انجامیده است.
بقائی تأکید کرد که «دیپلماسی هیچگاه تمام نمیشود»، و گفت: «این ابزار، برای صیانت از منافع ملی است و دیپلماتها باید وظایف خود را چه در زمان جنگ و چه در زمان صلح انجام دهند.»
وی افزود که این مذاکرات پس از ۴۰ روز جنگ تحمیلی انجام شده و در فضایی آکنده از بدگمانی و سوءظن صورت گرفت. بنابراین، طبیعی بود که انتظار نمیرفت این مذاکرات در یک جلسه به نتیجه برسد.
سخنگوی وزارت خارجه همچنین به پیچیدگی موضوعات اشاره کرد و گفت: «برخی مسائل جدید، مانند موضوع تنگه هرمز، به این مذاکرات اضافه شد که هرکدام پیچیدگیهای خاص خود را دارد.»
پشت پرده | مذاکره شکست خورد؟
بیشتر بخوانید:
مرد پشت پرده آمریکا در اسلام آباد | با اندی بیکر مشاور فارسی زبان و ضد جنگ ونس آشنا شوید
واکنش عراقچی توضیح خوبی درباره چرایی شکست مذاکره دیروز است. وزیر خارجه ایران در اولین واکنش خود به ونس تاخته و گفته «ما از نحوه رفتار ایالات متحده ناامید هستیم.»
او به یک تماس از سوی نتانیاهو با ونس در جریان جلسه مذاکره اشاره کرده و گفته این تماس، «تمرکز را از مذاکرات ایالات متحده و ایران به منافع اسرائیل تغییر داد. ایالات متحده سعی کرد آنچه را که از طریق جنگ نمیتوانست به دست آورد، در میز مذاکره به دست آورد.»
عراقچی تصریح کرده که ایران با حسن نیت به آمد و کنفرانس مطبوعاتی ونس قبل از ترک پاکستان غیرضروری بود، ما متعهد و آمادهایم تا از منافع و حاکمیت ملی خود محافظت کنیم»؛ بنابراین به نظر میرسد مذاکرات در مرحله خوبی بوده، اما تماس اسرائیل کار را خراب کرده است.
طرف غربی، اما روایت دیگری دارد. رسانههای آمریکایی مدعیاند دو مساله غامض در مذاکرات، کار را به شکست کشانده است. ادعایی که البته از سوی بقایی نیز به طور تلویحی مورد تایید قرار گرفته است. آنها میگویند بخشی از اختلافات به درخواست ایران برای کنترل تنگه هرمز و همچنین امتناع از کنار گذاشتن ذخایر اورانیوم غنیشده مربوط بوده است.
نیویورک تایمز در گزارشی به نقل از منابع آگاه گفته آمریکا خواستار بازگشایی فوری تنگه برای همه کشتیها بود، اما به گفته مقامات ایرانی، تهران اعلام کرد این کار را تنها پس از دستیابی به توافق صلح نهایی انجام خواهد داد.
نیویورک تایمز در مورد اورانیومهای غنی شده گفته ایران در مقابل درخواست دونالد ترامپ برای تحویل یا فروش کامل ذخایر اورانیوم نزدیک به سطح تسلیحاتی ایران، «پیشنهاد متقابلی ارائه داد»، اما دو طرف نتوانستند به توافقی در این زمینه دست پیدا کنند. به نظر میرسد این پیشنهاد متقابل باید ارتباطی با طرح کارشناسان همراه هیات ایرانی در اسلام آباد داشته باشد. شاید طرح مجید شاکری موسوم به «غروب هستهای و طلوع نفتی ایران»؛ طرحی که ذیل آن ایران از آمریکا میخواهد در نیروگاههای هستهای ایران سرمایه گذاری کند.
ظاهرا یک عامل سوم دیگر هم در کار بوده است؛ ایران خواستار دریافت غرامت برای خسارات ناشی از جنگ از محل آزادسازی حدود ۲۷ میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده در خارج بوده است. منظور ایران، درآمدهای نفتی بلوکهشدهاش در کشورهایی مانند عراق، لوکزامبورگ، بحرین، ژاپن، قطر، ترکیه و آلمان بوده که ایران میگفته برای بازسازی باید آزاد شوند؛ درخواستهایی که از سوی آمریکا رد شد
از آنجایی که مذاکرات در خلال جنگ صورت گرفته و سطح آن بالاتر از دولت است و توسط نماینده رهبری هدایت میشود، برای فهم دلایل شکست مذاکرات باید به سراغ تحلیل رسانههای حاکمیتی و نزدیک به نهادهای نظامی رفت.
خبرگزاری فارس در گزارشی درباره دلایل شکست مذاکرات به نقل از یک منبع نزدیک به تیم مذاکره کننده نوشته: آمریکاییها هر آنچه با جنگ نتوانستند به دست آوردند در مذاکره طلب کردند.
این رسانه میگوید تیم آمریکایی به دنبال بهانه بود تا میز مذاکره را ترک کند. آمریکاییها مذاکره را برای وجهه از دست رفته خود در فضای بینالمللی نیاز داشتند و تمایلی به کاهش انتظارات خود با وجود شکست و بن بست در جنگ با ایران نداشتند.
خبرگزاری وابسته به سپاه به صراحت نوشته: ایران عجلهای ندارد و تا زمانی که آمریکا به توافق معقول تن ندهد، تغییری در وضعیت تنگه هرمز ایجاد نخواهد شد.
خبرنگار اعزامی تسنیم، دیگر رسانه سپاه در اسلام آباد نیز درباره چرایی شکست مذاکرات گفته: کارشکنیها و زیاده خواهیهای آمریکا در موضوع هستهای و تنگه هرمز باعث شد که توافقی شکل نگیرد.
آیا کار تمام شده و باید منتظر ساعت پایان آتش بس باشیم؟
بیشتر بخوانید: ماجرای تماسی که خاورمیانه را ویران کرد | چگونه نتانیاهو برنامه حمله به ایران را جلو انداخت؟
ونس گفته «همچنان امیدواریم». او حرفی از اینکه آمریکا از مذاکرات خارج میشود نزد و این عبارت میتواند به معنای ادامه رایزنیها باشد؛ هرچند اظهارات کوتاه ونس نشانه چندانی از چنین خوشبینیای نداشت.
بقایی هم از حسن میزبانی پاکستان تشکر کرده و گفته «تماسها بین ایران، پاکستان و سایر دوستان ما در منطقه ادامه خواهد داشت.»
او تصریح کرده که از ابتدا هم «انتظار نمیرفت این مذاکرات در یک جلسه به نتیجه برسد.»
این عبارت را میتوان حمل بر این کرد که ایران انتظار دارد مذاکرات ادامه پیدا کند.
محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین ایران که سابقه مذاکرات مستقیم با آمریکا در جریان برجام را دارد در توضیح چرایی شکست مذاکرات دیروز میگوید: میخواهید بدانید چرا مذاکرات به نتیجه نرسید؟ جیدی ونس: «آنها تصمیم گرفتند شروط ما را نپذیرند.» دقیقاً همین. هیچ مذاکرهای — دستکم با ایران — بر اساس «شروط ما/شما» به نتیجه نخواهد رسید. ایالات متحده باید یاد بگیرد: نمیتوان به ایران دیکته کرد. هنوز برای یاد گرفتن دیر نشده است.»
هرچند قفل مذاکره مستقیم با آمریکا در دولت روحانی باز شده بود و حسن روحانی هم سابقه یک تماس تلفنی با رئیس جمهور آمریکا داشته، اما مذاکرات این دوره با زمان برجام متفاوت است؛ این مذاکرات بعد از چهل روز حمله نظامی تمام عیار علیه تمامیت ارضی و منافع ایران و دفاع جانانه ایران علیه منافع آمریکا و اسرائیل در منطقه انجام شده است. از سوی دیگر این مذاکراتی حاکمیتی است؛ دیگر دولت ایران با دولت آمریکا طرف نیست بلکه این راس حاکمیت، یعنی رهبر جمهوری اسلامی است که با اعزام نماینده خود، مذاکرات را رهبری میکند. از این رو هر نتیجهای در این مذاکره به دست بیاید، مستقیما حاصل تصمیم رهبری نظام است.
با توجه به همین ریزه کاری ها، برخی رسانههای آمریکایی معتقدند نفس برگزاری این نشست، نشانه پیشرفت بوده است. نیویورک تایمز به نقل از منابعی آگاه از جلسه مذاکره گفته محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران بهصورت رو در رو با ونس دیدار کرده و این دیدار با دست دادن دو طرف همراه بوده است. فضای مذاکرات هم بر خلاف انتظار بعد از چهل روز جنگ تمام عیار، «محترمانه و آرام» توصیف شده است.
هرچند پیشرفت دیپلماتیکی حاصل نشد، اما یک تابوی چند دههای شکسته شده است. دیدار میان ونس و قالیباف، بالاترین سطح تماس مستقیم میان نمایندگان ایران و آمریکا از زمان قطع روابط دیپلماتیک در سال ۱۹۷۹ پس از انقلاب اسلامی بوده است.
ولی نصر، استاد دانشگاه جانز هاپکینز و کارشناس ایران معتقد است:
«این جدیترین و مستمرترین گفتوگوهای مستقیم میان آمریکا و ایران است و نشاندهنده تمایل دو طرف برای پایان دادن به این جنگ است. همچنین روشن است که نوعی روند مثبت باعث شد مذاکرات تا این حد ادامه پیدا کند و فرو نپاشد.»
